خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها- کوروش دیباج: همزمان با فرارسیدن «روز معمار» و «هفته نکوداشت اصفهان» در حالی که کشور ماه‌هاست درگیر تبعات جنگ تحمیلی سوم است ، نگاه‌ها دوباره به یکی از بنیادی‌ترین پرسش‌های معماری ایران بازگشته است: «آیا شهرهای تاریخی ما، به‌ویژه اصفهان، هنوز ظرفیت تاب‌آوری در بحران را دارند؟» اهمیت این پرسش زمانی دوچندان می‌شود که بدانیم اصفهان نه فقط یک شهر، بلکه یک «سامانه زنده شهری» است که در طول هزار سال گذشته قادر بوده در برابر دگرگونی‌های سیاسی، اقتصادی و نظامی تاب بیاورد و انسجام کالبدی خود را حفظ کند. امروز اما در شرایطی که شهرها با مخاطرات نوین، از حملات موشکی تا فرونشست و آسیب زیرساختی روبه‌رو هستند، بررسی منطق شکل‌گیری اصفهان و سازوکارهای تاریخی آن برای مقاومت، به یک ضرورت ملی تبدیل شده است.

در چنین بستری، جامعه معماری کشور از خود می‌پرسد که «معمار معاصر در دوران جنگ و پساجنگ چه نقشی دارد؟» آیا می‌توان از تجربه معماری صفوی، از مکتب باغ‌شهر اصفهان تا شبکه هوشمند مادی‌ها و منطق محله‌محور، الگویی برای تاب‌آورسازی شهرهای امروز استخراج کرد؟ خبرگزاری مهر در گزارش حاضر تلاش می‌کند نشان دهد که چگونه معماری اصفهان، از کاخ تا مسجد و از محله تا شهر، واجد عقلانیتی بوده که هنوز قابلیت هدایت تصمیم‌های شهری در دوران بحران را دارد و چگونه «معمار» در این مقطع حساس تاریخی می‌تواند به بازیگر اصلی بازسازی کالبدی و بازآفرینی هویتی شهر تبدیل شود.

تاب‌آوری معماری سنتی؛ از کاخ تا مسجد و از محله تا شهر

هادی امامی، معمار و پژوهشگر، در گفتگو با خبرنگار مهر با تأکید بر ماهیت انعطاف‌پذیر معماری سنتی ایران، بر این باور است که معماری گذشته در ذات خود واجد سازوکارهای تاب‌آور بوده است؛ سازوکارهایی که امروزه تا حد زیادی نادیده گرفته شده‌اند.

امامی توضیح می‌دهد : معماری سنتی ایران هم در مقیاس بنا و هم در مقیاس شهری توان تبدیل‌شدن به کاربری‌های متفاوت را داشته است. او از کاخ عالی‌قاپو مثال می‌آورد که در دوره‌ای برای امور حکومتی استفاده می‌شده، اما بعدها دفتر معماری یکی از معماران معاصر در آن جان گرفته و به دلیل کیفیت فضایی، به‌عنوان یکی از مطلوب‌ترین دفاتر کاری توصیف شده است. به گفته او، این تطبیق‌پذیری همان اصل بنیادین تاب‌آوری عملکردی است؛ اینکه فضا قادر باشد به نیازهای پیش‌بینی‌نشده نیز پاسخ دهد.

این معمار با اشاره به نقش چندمنظوره فضاهای معماری سنتی، یادآور می‌شود: حتی بناهایی مانند مساجد که ذاتاً برای عبادت بنا شده‌اند، در دوران بحران‌، جایگاهی برای سازماندهی اجتماعی و خدمات اضطراری بوده‌اند.

او یادآور می‌شود: در دوران جنگ هشت‌سال دفاع مقدس بسیاری از محلات اصفهان و دیگر شهرها از مسجد به‌عنوان پایگاه توزیع اقلام ضروری و هماهنگی استفاده می‌کردند. این امر نشان می‌دهد که معماری سنتی، حتی بدون پیش‌بینی صریح، توانایی ایفای نقش در شرایط غیرعادی را دارد؛ قابلیتی که در معماری معاصر کمتر دیده می‌شود.

امامی در ادامه با مروری تاریخی، تأکید می‌کند که تاب‌آوری در ذات شکل‌گیری اصفهان بوده است. این شهر از دوره دیالمه تا دوران سلجوقی، و سپس در عصر صفوی، ساختاری داشته که می‌توانسته ظرفیت جمعیتی، اقتصادی و امنیتی خود را در دوران بحران حفظ کند.

او به جمعیت شهر در دوران صفوی اشاره می‌کند که از حدود ۶۵ هزار نفر به بیش از یک میلیون نفر افزایش یافت، بی‌آنکه بر کارآمدی شهری تأثیری منفی بگذارد.

این معمار تصریح می‌کند: ساختار فضایی و اقلیمی شهر به گونه‌ای طراحی شده بود که پاسخگوی نیازهای جمعیت رو به رشد باشد و انسجام عملکردی خود را حفظ کند؛ ویژگی مهمی از تاب‌آوری که امروزه کمتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

امامی یکی از دلایل افول تاب‌آوری اصفهان در دوران معاصر را ورود نسخه‌برداری‌های غیرمتناسب از الگوهای شهرسازی مدرن می‌داند. او توضیح می‌دهد: پس از دوران پهلوی، الگوهای جهانی شهرسازی بدون توجه به بوم، اقلیم و تاریخ شهر وارد اصفهان شد و نتیجه آن شکسته‌شدن پیوستگی بافت تاریخی، قطع شبکه‌های آبرسانی زیرسطحی و برهم‌خوردن نظام فضایی شهر بود.

او در ادامه می‌گوید: این گسست سبب شده که شهر امروز با مسائلی مانند کم‌آبی، ترافیک، آلودگی و ناکارآمدی شبکه‌های حمل‌ونقل دست‌به‌گریبان باشد؛ مسائلی که در الگوی تاریخی اصفهان به حداقل رسیده بود.

این معمار تاکید می‌کند: اگر معماران امروز به اصول بنیادی معماری ایران توجه کنند، می‌توانند الگوهایی برای طراحی فضاهای تاب‌آور و پایدار ارائه دهند. او نمونه مقاومت مسجد جامع اصفهان در برابر حملات موشکی دوران هشت سال جنگ تحمیلی را نشانه‌ای از رفتار سازه‌ای صحیح معماری سنتی می‌داند که بر مصالح بومی، منطق سازه‌ای و تناسبات استوار بوده است.

امامی همچنین با اشاره به تجربه زلزله سرپل ذهاب، به گفته‌های مسئولان میراث فرهنگی استناد می‌کند که بسیاری از بناهای پس از دهه ۳۰ شمسی تخریب شدند، اما بناهای تاریخی پیش از آن سالم ماندند؛ امری که ضرورت بازخوانی عمیق معماری سنتی را یادآور می‌شود.

او تاکید می‌کند: در دوران پسا جنگ، معماران باید نقش اجتماعی خود را جدی بگیرند و علاوه بر بازسازی کالبدی، به بازسازی حافظه تاریخی جامعه نیز بیندیشند.از طرفی مدیریت شهری نباید نشانه‌های این دوره تاریخی را پاک کند، بلکه باید آنها را به‌عنوان لایه‌هایی از حافظه جمعی حفظ و به نسل آینده منتقل کند؛ چه در قالب پارک‌های موضوعی، چه یادمان‌های شهری یا موزه‌های زنده‌ای که روایت بحران را برای شهروندان قابل لمس کنند.